Үөһээ Дьааҥы оройуонун
Боруулаах орто оскуолатын
алын кылааһын учуутала
Слепцова Александра Анатольевна
Математика программатыгар задачаны суоттааһын биир сүрүн миэстэни ылар. Биһиги 4 сыл устата элбэхтик үлэлиибит эрээри, үөрэнээччилэр задачаны суоттуурга ыарырҕаталлар, задачаны учугэйдик суоттуур оҕо ахсаана аҕыйах буолар. Ол биричиинэтэ, биһиги учууталлар, суоттатар задачабытын оҕоттон таба суоттуурун эрэ ирдиибит. Задачабыт задача ханнык көрүҥэр киирэрин быһааттардахпытына, ол ситиһии курдук буолар. Иккис биричиинэтэ буолуон сөп оҕолор задачаны суоттааһын ис хоһоонун нууччалыы тылынан өйдөөбөттөрүн иһин. Ханнык баҕарар наука (билим) уонна култуура өрүттэрин аан дойду дьоно барыта төрөөбүт тылынан үөрэтэн ылынар. Сайдыылаах Европа дойдуларыгар этэллэрин курдук: «Төрөөбүт норуотун төрдүн, тылын, култууратын, историятын, үгэстэрин билбэт киһи – үөрэҕэ суох киһи».
Ол иһин бу проблеманы көннөрөр сыалтан, агрооскуола учуутала буоларым быһыытынан, алын кылаас о5олоругар анаан агрохайысхалаах задачалары толкуйдаан, түмэн үлэбин са5алаатым. Саха о5ото олорор, тулалыыр эйгэтин, күннээ5и оло5ун, өбүгэ са5аттан олохсуйбут дьонун-сэргэтин дьарыгын, култууратын, төрөөбүт айыл5атын туһунан ис хоһоонноох задачалары чугастык ылынан, кэбэ5эстик толкуйдаан суоттуо диэн, задачалар ис хоһооннорун саха омук уйул5атыгар туһаайан, олохтоох матырыйаалга оҥоһулунна.
Сыала: агрохайысхалаах задача нөҥүө үөрэнээччи толкуйдуур дьо5урун сайыннарыы.
Соруга:
- оҕо тулалыыр эйгэни кытта сибээhин тэрийии;
- оҕо бэйэтин сатабылын тутта үөрэнэригэр үөрэнэр дьарыгы тэрийии;
Задачаны суоттааһын алын кылаас о5олоругар 6 этабынан барар. Ол курдук;
1. Задача ис хоһоонун ырытыы сатабылларын баһылааһын:
1 кылааска задача диэн тугуй өйдөбүлү ылыы. Задача ис хоһоонун, ыйытыытын арааран билии, задача5а туох туһунан этиллэрин булуу эттик, эттиктэр кэриннэригэр хас предмет киирэрин быһаарыы.
2 кылааска задача5а хас эттик кыттыһарын булуу.
3, 4 кылаастарга задача ис хоһоонун схема, таблица көмөтүнэн ырытыы. Ол курдук 2 кылааска атыыга задачалар киирэллэр уонна сыаната, ахсаана, төһөҕө турара өйдөбүллэри үөрэнээччи чопчу өйдүүрүн ситиһиэхтээхпит. 3,4 кылаастарга үлэ5э аналлаах задачаларга үлэ оҥорумтуота, үлэ бириэмэтэ, үлэ барыта, айан задачаларыгар түргэнэ ,бириэмэтэ, ыраа5а өйдөбүллэри үөрэнээччи задачаны аа5ан баран текст ис хоһоонуттан арааран булара улахан оруоллаах.
2. Текстовай задачаны математика тылыгар көһөрүү:
1-гы кылааска хаһынан эрэ элбэх, а5ыйах, хаһынан элбэ5ий, а5ыйа5ый диэн задачалары схеманан оҥорорго үөрэтэбит.
2-с кылааска хас төгүл элбэ5ин, а5ыйа5ын схема5а таба көрдөрөр сатабыллары билиэхтээх.
3 кылааска задача кылгас ис хоһоонун таблица5а толорор үөрүйэ5и билиэхтээх. Таблица хас столбигынан оҥоһулларын, задача көрүҥүттэн көрөн ханнык тыллар, формула туттулларын, хас эттик, хайааһын түһүмэ5ин быһааран, хас строканан сурулларын сөпкө быһаарар үөрэнэрин ситиһиэхтээхпит.
4 кылааска айаҥҥа задачаларга утарыта, биир туһаайыыга, икки аҥыы хайысха5а айаҥҥа чертеһу таба оҥорор үөрүйэ5и үөрэтэбит.
3. Задача5а биллэр чыыһылалар уонна ыйытыы сыһыаннарын таба булуу.
1 кылаас. Задача 3 бэйэ-бэйэлэрин кытта ис хоһоонунан сибээстээх кэриҥнэртэн турар. Манна биир кэриҥ биллибэт. Икки биллэр кэриҥнэр сыһыаннарын булан үһүс биллибэт кэриҥи арифметическай дьайыынан суоттаныллар. 1-гы кылааска хаһынан эрэ элбэх, а5ыйах, хаһынан элбэ5ий, а5ыйа5ый диэн задачаларга кэриҥнэр сыһыаннарын таба булан эбиинэн, көҕүрэтиинэн суоттанарын таба булларабыт. Хаһынан эрэ элбэх буоллаҕына эбэбит…
2-с кылааска хас төгүл элбэҕин, аҕыйаҕын төгүл, туҥэтии дьайыынан суоттуурун быһаарыахтаах.
3кылааска уустук задачаларга бэйэ бэйэлэрин кытта сибээстээх даннайдары буллара үөрэтэбит. Хас судургу задачаттан турарын сибээстэһэр 3-түү кэриҥнэри булларан быһааттарабыт.
Көнө пропорциональнай сыһыаннардаах задачаларга кэриҥнэр сыһыаннаһыыларын булларабыт.
4 кылааска төттөрү пропорциональнай сыһыаннардаах задачалары суоттааһын.
4. Задача ханнык көрүҥүн быһаарыы.
1-гы Сыалайы, чааһы булууга, тэҥнээһиҥнэ (хаһынан эрэ элбэх, а5ыйах, хаһынан элбэ5ий, а5ыйа5ый) диэн задача көрүҥнэрин суоттуубут.
2-с кылааска хас төгүл элбэ5ин, а5ыйа5ый диэн задачалар киирэллэр. Икки дьайыылаах уустук задачалары суоттааһын, ханнык судургу задачалартан туралларын быһааттарабыт.
3 кылааска 2,3 дьайыынан суоттанар уустук задачалар киирэллэр.
4 кылааска утарыта, биир туһаайыыга, икки аҥыы хайысха5а аналлаах айаҥҥа задачалар киирэн биэрэллэр.
5. Задачаны былааннаан суоттааһын.
1 кылааска задача элеменнэрин ойуунан, бэлиэнэн солбуйан дьайыыны оҥоруу.
2-скэ задачаны дьайыынан арааран, хас биирдии дьайыытын быһааран суруйуу.
3 кылааска задачаны хас да ньыманан суоттааһын.
4 кылааска задачаны араас ньыманан суоттаан баран саамай табыгастаа5ын булуу, туһаныы.
6. Суоттаабыт задачаны бэрэбиэркэлээһин.
1 кылаас: сыалай, чаас, эбии, көҕүрэтии сибээстэрин туһанан төттөрү дьайыынан суоттаан хонтуруоллата үөрэтии. Судургу задача5а төттөрү задачаны оҥотторуу.
2 кылаас: Уустук задачаларга төттөрү задачалары оҥотторуу.
3 кылаас. Хас да ньыманан суоттаан баран саамай табыгастаа5ын булуу.
4 кылаас: Суоттуу үөрэммит табыгастаах ньыматынан быһаарыы.
Бу задачаны суоттааһын этаптарыгар олоҕуран үлэбин маннык темаларга араардым:
|
№
|
Темата
|
Задача холобура
|
|
|
1
|
Төрөөбүт дойдум (Дойдум историята. Киэн туттар дьоммут)
|
 |
1897 сыллаахха биhиги бѳhүѳлэкпитигэр Николаевскай (Спасскай) Танара дьиэтэ тутуллубута . Онтон 1901 сыллаахха сурукка – бичиккэ γөрэтэр γөрэх – билии кыhата буолбута. Билинни туругунан Николаевскай Танара дьиэтэ – сурукка – бичиккэ γөрэтэр γөрэх – билии кыhата төрγттэммитэ хас сыл буолбутуй?
|
|
2
|
Дьиэ кэргэн (Төрүт удьуор. Дьиэ тутуута)
|
 |
А5ам 8 да 9-таах дьиэ аккылаатын туьэрбит буолла5ына, дьиэм иэнэ теье буоларый?
|
|
3
|
Өбүгэм аһа – үөлэ(Төрүт дьарык – булт. Эт ас. Идэһэ. Бурдук, оҕуруот сир аһа)
|
 |
Биир буут 16 киилэ5э тэҥ буолла5ына, 4 буут хас киилэ буоларый?
|
|
4
|
Оонньуурдар, оонньуулар.(Норуотум оонньуулара)
|
 |
Хачыгыр уол талахтан оҥоһуллубут 4 ынахтаах, торбоһо ынахтааҕар 1-нэн аҕыйах. Хас дьиэ сүөһүтэ баарый?
|
|
5
|
Саха уста кээмэйэ.Олоҥхоҕо саха уста кээмэйин быһаарыы
|
 |
“Уһун суһуох” күрэҕэр I миэстэни ылбыт Туйаара суһуо5ун уһуна 9 тутум. II миэстэлээх Сардаана батта5а 7 тутум. Туйаара батта5а төһөнөн уһунуй?
|
|
6
|
Саха төрүт дьарыга – иис (О5уруонан, туулээ5инэн тигии.Кыл – сиэл оҥоһук)
|
 |
Эр киhи кылынан тигии бэргэhэтин уопсайа 23 миэтэрэ быаттан тигэллэр. 115 миэтэрэ быаттан хас итинник бэргэhэ тахсыай?
|
|
7
|
Оскуолабыт агро улэтэ
|
 |
Сайын устата оскуолабыт о5уруотугар 434 кг хортуоппуй, 87 кг хаппыыста, 48кг перец, 167кг о5урсуу үүммγт. Барыта холбоон хас киилэ о5уруот аhа үүммүтүй?
|
|
8
|
Эргэрбит тыллары (предмет өйдөбүллэрин быһаарыы)
|
 |
Сири иһит, симиир.
|
Хас биирдии хартыына о5о эргэрбит тыллары (предметтэр өйдөбүллэрин) таба өйдүүрүгэр туhаайыллан туттуллар. Саха о5отугар задача өйдөбүлүн тургэнник өйдүүрүгэр бэйэтигэр ордук чугас тулалыыр эйгэ уонна кыраайы үөрэтэр матырыйааллар туттулуннулар. Бэриллибит хартыыналар о5о бэйэтин төрөөбүт оскуолатын оло5ун – дьаһа5ын, күннээ5и оло5ун кытта ыкса сибээһин, төрөөбут дойдутун историятын өйдүү үөрэнэригэр көмө матырыйаал буолар.
Үлэм туох түмүгү биэриэхтээ5э
1. О5о предметтэри көрөн анаарар. Майгыннаhар өрүттэрин таба көрөн бөлөхтүүр.
2. О5о кэпсиир, саҥарар, быhаарар дьо5ура сайдар. Предмет бэлиэтин араас өрүттэрин көрөн тылынан чуолкайдык быhаарар, дакаастыыр.
3. Предмет сыалайын, чааhын сибээстиир.
4. Предметтэри пааралаан бөлөхтөрү тэҥниир. Улахан, кыра, тэҥ бэлиэлэри туруорар.
5. Бүтүн кэрчик уонна кэрчик сор5отун сибээстиир.
6. Тылынан эбиигэ уонна кө5үрэтиигэ, тэҥнээһиҥҥэ судургу задачалары толкуйдуур.
7. Төрөөбүт дойдутун историятын уонна төрүт культура сибээһин өйдүүр.
8. Тулалыыр эйгэни кытта сибээhэ кэҥиир.
9. Олоххо бэлэмнээх буолар сатабылларын иҥэринэр.
Маннык үлэлээһин түмүгэр үөрэнээччи задачаны суоттааһын бары түһүмэ5ин баһылаата5ына, ханнык ба5арар уустук ис хоһоонноох задачаны суоттуур кыахтаныа диэн эрэнэбин.
Туһаныллыбыт литература
-
М.И.Моро, М.А.Бантова, Г.В.Бельтюкова, С.И.Волкова, С.В.Степанова, Математика 1-4 классы учебники для общеобразовательных организаций, М: Просвещение, 2019г;
-
О.В.Узорова, Е.А. Нефедова. Задачи по математике. 3-4 классы, 2013г;
-
С.Р. Иванова: Задачалар. Л.Г.Петерсон ньыматынан сайыннарыылаах үөрэтиигэ көрдөрөн үөрэтэр табл. 1-2 кылаастар/- Дьокуускай: Бичик, 2002с;
