Герасимова Ульяна Ивановна,
алын кылаас учуутала,
Үөдэй орто оскуолата,
Үөдэй Хаҥалас улууһа,Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
ulianager1963@gmail.com
Сыала: 1. Өс хоһооннор суолталарын быһаара үөрэнии;
2. Өс хоһооннорун кэпсэтэр саҥаҕа туттары сайыннарыы;
3. Сиэрдээх быһыыга - майгыга иитии.
Оҕолору бөлөххө араарыы.
I. Өс хоһооннорун туһунан бэсиэдэ.
- Оҕолор, өс хоһооннорун ким айарый? Өс хоһоонноро норуот былыр –былыргаттан олох –дьаһах, быһыы-майгы туһунан өйүн -санаатын түмүктүүллэр.
Өс хоһоонноругар кыайыылаах-хотуулаах үлэ, мындыр өй үрдүктүк сыаналанар, үтүө майгы, сыһыан мэлдьи хайҕанар, убаастанар, оттон баттабыл-атаҕастабыл, буруй-сэмэ, содур быһыы сэмэлэнэр. Онон өс хоһоонноро киһини үчүгэйгэ, итэҕэһи, алҕаһы, буруйу сэмэлииргэ, көннөрөргө үөрэтэллэр.
II. Бэриллибит өс хоһооннорун суолталарынан үтүө-куһаҕан майгыларга наардааҥ.
Аччыгы аһат, тоҥмуту ириэр (Ыалдьытымсах)
Албын тыла мүөттээҕэр минньигэс. (Албын)
Иҥсэтиттэн иэдэйьит, акаарытыттан алдьаммыт. (Иҥсэ)
Эйэҕэс киһи элбэх доҕордоох. (Эйэҕэс)
Күөх оту тосту үктээбэт, сытар анаҕы туруорбат. (Көнө, сымнаҕас майгы)
Уу диэбитэ хаар, хаар диэбитэ уу. (Сымыйаччы)
Алдьатар дөбөҥ, оҥорор уустук. (Харыстанньаҥа суох)
Үтүөҕэ тардыһааччы үчүгэйэ үксүүр.
III. Өс хоһоонноро ыһыллан хаалбыттар
|
I бөлөххө
Үтүө ат биир кымньыылаах,
Туттуоҥ иннинэ толкуйдаа,
Сүрэҕэ суох
|
үтүө киһи биир тыллаах
кэрдиэҥ иннинэ кээмэйдээ
сүүс сүбэлээх
|
|
II бөлөххө
Ынах маҥыраһан,
Ыстаабыккын эрэнимэ,
Үчүгэй доҕор
|
киһи кэпсэтэн билсэр
ыйыстыбыккын эрэн
эмискэ көстүбэт
|
Бу өс хоһооннорун суолталара туохха үөрэтэрий? (Ырытыы)
IV. Өс хоһооннорун истэ эрэ сылдьыбакка, бэйэбит эмиэ кэпсэтэр саҥабытыгар тутта үөрэниэхтээхпит.
Хартыыналарынан көрөн ханнык өс хоһоонун этиэххэ сөбүй?
1 слайд ( хартыына )
-
Күн сири сырдатар, үөрэх киһини
-
Кинигэ –киһи доҕоро.
-
Үөрэх баар –бараммат баай.
2 слайд
-
Үлэһит оҕо түргэнник улаатар.
-
Ким үлэлээбэт, ол аһаабат.
-
Сайын үчүгэйдик үлэлиэҥ, кыһын тот олоруоҥ
3 слайд
-
Атас туһугар атах тостор.
-
Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат.
4 слайд
-
Кыра да күүс улахан көдьүүс.
-
Кырдьаҕастан алгыһын, эдэртэн эйэтин ыл.
Аны билигин мин кэпсээбиппин эһиги өс хоһоонунан этэн биэриҥ.
-
Сарыал Мичиллиин кыра эрдэхтэриттэн доҕордуулар. Кинилэр кылаастарыгар Алгыс диэн саҥа уол үөрэнэ кэлбит. Сарыал сонурҕаан наар Алгыстыын сылдьар буолбут. Онтон Мичил наһаа хомойбут.
Сарыалга ханнык өс хоһоонун этиэххэ сөбүй? (Саҥа доҕордооҕор эргэ доҕор ордук. Доҕоргун түһэн биэрбэт буол.)
V. Мини-сценкалар.
1. Балаҕан иһэ. Лааппыларга икки уол утуйа сытар. Чыычаах ыллыыр, кэҕэ этэр. Ийэлэрэ ынахтарын ыан киирэр. “Чэ, тукаларыам, туруҥ, үрүҥ күн сандаарбыта,үлэһит киһи турбута быдан буолла. Оҕом Мичил, этиппэт даҕаны, туран кэллэҕэ ити. Оттон эн, Дьулус, турбаккын дуо?” Дьулус улаҕа диэки эргийдэ. Ийэлэрэ тахсаары туран: “Чэ, Мичил, аһаан баран ньирэйдэргин мэччитэ ыытаар.” Мичил, күөрчэхтээх лэппиэскэтин сиэн баран, Дьулуһу туруора сатыыр. Онтон:” Бэйи, Дьулуһу дьээбэлиэххэ, аһын барытын кистээн кээһиэххэ, тоҕо эрдэ турбатаҕай?”
Чыычаах ыллыыр. Кэҕэ этэр. Дьулус, дьэ, нэһиилэ сыһыллан, дьааһыйа-дьааһыйа, остуолга кэлэр. Ас хаалбатаҕын көрөн: “Оо, миэхэ аһылык хаалларбатахтар”, - диэт, ытаабытынан барда.
Ырытыы: Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойут турбут чыычаах хараҕын хастар. Сарсыарда хойут туруоҥ, күҥҥүн сүтэриэҥ.
2. Уйбаанчык муостаҕа кубиктарынан, оттон Айыына куукуланан оонньуу олороллор. Ийэлэрэ киирэн: Чэ, оҕолоруом, сотору аһыахпыт. Аһаан баран мас саһаанныахпыт. Дьиэҕитин хомуйуҥ.
Уйбаанчык: Мин хомуйбаппын, наһаа сылайдым. Мас саһаанныы эмиэ тахсыбаппын.
Айыына: Тоҕо?
Уйбаанчык: Үтүлүгүм суох.
Айыына: Хоско, орон анныгар сыталлара дии.
Уйбаанчык: Ол алдьаммыт үтүлүктэр. Ийэм тигэн биэрдэҕинэ.
Ырытыы: Уйбаанчыкка туох диэ этигитий?
Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх. Ким үлэлээбэт, ол аһаабат. Дьол үлэҕэ баар. Киһини үлэ киэргэтэр.
-
Итинник өс хоһооннорун Уйбаанчыкка эттэххэ хайдах уол буола сатыаҕай?
-
Оттон биһиэхэ Уйбаанчыкка дуу, дДьулуска дуу маарынныыр оҕолор бааллар дуо?
-
Онон, эйэҕэс, сайаҕас, көнө-көрсүһ, үлэҕэ дьулуурдаах буоллаххытына бар дьонҥҥо сөбүлэтэр үтүө дьон буола үүнэн тахсыаххыт. Оччоҕо бар дьон эһигини көрө-көрө үөрүөх тустаах.
VI. М.Матахова “Өбүгэ саҕаттан” хоһоонун биир оҕо доргуччу ааҕыыта.
VII. Түмүк.
Өс хоһооно куһаҕан майгыланыыны тыл кутаатынан ыраастыыр эбит. Оччоҕо куһаҕан майгылаах киһи бэйэтин майгытын көннөрүнүөн сөп, үчүгэйгэ эрэ тардыһыан сөп.
