Васильева Наталья Владимировна
Семенова Тамара Дмитрьевна
учителя начальных классов
МБОУ «Сунтарская начальная общеобразовательная
школа им.В.Г.Павлова»
с.Сунтар Республика Саха /Якутия/
электронная почта: vasna74@yandex.ru
Дьарык сүрүн сыала: оҕолорго килиэп остуолга хайдах кэлэрин, кини суолтатын уонна килиэпкэ
харыстабыллаах сыһыаны иитии.
Ситиһиллиэхтээх соруктар:
-
Үөрэтэр: килиэп хайдах оҥоһуллан остуолга кэлэрин туһунан билиини хаҥатыы. Килиэп көрүҥнэрин кытта билиһиннэрии.
-
Сайыннарар: оҕо тылын-өһүн, болҕомтотун уонна өйгө тутар дьоҕурун сайыннарыы. Боппуруостарга толору хоруйдуурга үөрэтии.
-
Иитэр: үлэһит дьоҥҥо уонна килиэпкэ ытыктабыллаах сыһыаны иитии. Килиэби ыспат-топпот, харыстыыр үгэһи иҥэрии.
Предметнэй түмүктэр:
-
Араас идэлэри билэр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарарга үөрэнии;
-
Тиэстэ көрүҥнэрин уонна кини туохха туттулларын туһунан билиини ылыы.
Үөрэх дэгиттэр дьайыылара:
-
Регулятивнай: үлэлиир миэстэни тэринии; үөрэх соругун истэр уонна өйдөөн тутар дьоҕур; үөрэх кинигэтин ойууларыгар уонна көрдөрөр матырыйаалга олоҕуран бэйэ санаатын (сабаҕалааһынын) этэргэ үөрэнии.
-
Билэр-көрөр: наадалаах информацияны булуу уонна араарыы; ылыллыбыт информацияны наардааһын; кылааһынан эбэтэр бөлөҕүнэн үлэлээн түмүк оҥоруу.
-
Бодоруһуу: атын дьон саҥатын истэр уонна өйдүүр дьоҕур; ыйытыылары биэрэр, бэйэ санаатын атыттарга тиэрдэр, көмө көрдөһөр, бөлөҕүнэн үлэлииргэ үөрэнии.
Тус бэйэ түмүктэрэ:
-
Саҥа матырыйаалга уонна сорудахтары толорор ньымаларга интэриэһэ уһуктуута;
-
Бэйэ норуотунан, кини историятынан уонна үгэстэринэн киэҥ туттуу, төрүт култуураҕа сыһыаннаах буолууну билининии;
-
Араас идэ суолтатын сыаналыыр уонна ылбыт билиитин олоххо туһанар дьоҕура.
Дьарыкка туттуллар тэриллэр:
- килиэп, бурдук ас арааһа;
- тиэстэ араастара (аһытыы, алаадьы тиэстэтэ,туустаах тиэстэ);
- клеёнка, стектар, скалка, кытыйа шаблона, салфетка.
Дьарык хаамыыта
1. Тэрээһин.
-Бүгүҥҥү биһиги дьарыкпытыгар кэлбит ыалдьыттарбытыгар үтүө күнү баҕарыаҕыҥ! Бүгүҥҥү дьарыкпыт уратылаах буолуоҕа, икки кылаас оҕолоро буолан бииргэ үлэлиэххит, 2 учуутал үөрэтиэҕэ: Наталья Владимировна уонна Тамара Дмитрьевна.
2. Тиэмэ, сорук туруоруу.
- Инники дьарыктарбытыгар биьиги араас идэлэри кытта билсибиппит. Бүгүн салҕыы саҥа идэни кытта билсиэхпит. Бүгүн ханна ыалдьыттыахпытый? Ону билээри бастакы сорудаҕы толоробут. Кроссворд таайыыта: ойуулар ааттарын таба суруйдаххытына ханна ыалдьыттыырбытын билиэххит. Бөлөҕүнэн бары бииргэ сүбэлэһэн үлэлиигит.
- Ханна сылдьар эбиппитий? (Бэкээринэҕэ).
- Бэкээринэ диэн тылы истибиккит дуо?
- Манна тугу гыналларый? (килиэп астыыллар). Бэкээринэ – килиэп оҥорон таһаарар тэрилтэ.
- Бүгүҥҥү дьарыкпытыгар ол аата туох туһунан кэпсэтиэхпитий? (килиэп). Дьарыкпыт тиэмэтэ: Килиэп – остуол сүрүн аһылыга.
- Ханнык соруктары туруоруохпутуй? Тугу билиэхпитий? (этиини салҕаан этии)
Мин бу дьарыкка …
3. Биэкэр идэтин кытта билсиһии.
- Онтон бэкээринэҕэ ким үлэлиирий? (Килиэп астыыр киһини ким диэн ааттыыбытый?)
(тылдьыттан «пекарь» тыл суолтатын булан ааҕыы)
Пекарь — работник хлебопекарного производства, специалист по выпеканию хлеба и хлебобулочных изделий.
Биэкэрдэр анал таҥаһы – халат, көстүүм кэтэллэр, бу таҥастара куруутун ыраас буолар. Тиэстэҕэ баттах түспэтин диэн төбөлөрүгэр колпак эбэтэр былаат бааналлар. Биэкэрдэр биһиги остуолбутугар куруутун килиэп баар буоларыгар үлэлииллэр.
4. Килиэп туһунан бэсиэдэ (оҕо кэпсиир).
- Билигин биһиэхэ килиэп туһунан Эмилия кэпсиэҕэ.
Бастакы килиэби 15 тыһыынча сыл анараа өттүгэр Египекка оҥорбуттар. Ол саҕаттан килиэп көмүскэ уонна күҥҥэ тэҥнээх эбит. Ол иһин килиэп төкүнүк быһыылаах.Араас ырыалары, номохтору айбыттара. Килиэби тыыннаах курдук саныыллар этэ: килиэп биһиги аҕабыт, килиэп биһигини аһатар дииллэрэ. Килиэби оҥорор киһи араас нолуоктартартан босхолоноро, боростой дьонтон үөһэ турара. Россияҕа урут уруккуттан килиэп оҥорор киһини убаастыыллара. Ордук тотоойу диэн хара килиэби сииллэрэ.
5. Килиэп араастарын кытта билсиһии (оҕо кэпсиир)
- Оҕолоор, этиҥ эрэ эһиги дьиэҕитигэр килиэби хантан ылаҕытый? Ханнык маҕаһыынтан атыылаһаҕытый? Ханнык килиэби сииргитин сөбүлүүгүтүй?
Билигин эһиэхэ Сунтаарбытыгар баар бэкээринэлэр тустарынан Тимур кэпсиэҕэ:
Биһиги Сунтаарбытыгар килиэп астыыр бэкээринэлэр бааллар (экраҥҥа хаартыскалар көстөллөр). «Татыйыына» маҕаһыыннарыгар бэйэлэрин астаабыт килиэптэрэ атыыланар. Саамай элбэх араас килиэби «Татыйыына» бэкээринэтэ оҥорор эбит. Килиэп 10 арааһын астыыллар.
«Туллук» бэкээринэҕэ 5 араас килиэп оҥороллор эбит.
«Сайдам» маҕаһыын эмиэ бэкээринэлээх. Бу бэкээринэҕэ 5 араас килиэп оҥороллор.
«Корона» маҕаһыын бэкээринэтигэр килиэп 2 арааһын астыыллар.
- Бэкээринэлэргэ араас килиэби астыылларын биллибит. Онтон эһиги ханнык араас клиэптэри билэҕитий?
«Маҥан килиэп» - үрдүк суортаах сэлиэьинэй бурдуктан буһараллар.
«Хара килиэп» (ржаной) – оруос бурдуктан оҥороллор.
«Бородинский» - 1 сортаах сэлиэһинэй уонна оруос бурдуктартан оҥороллор, специялары куталлар.
Килиэп араастарын амсайан көрүү. Ханнык килиэп ордук минньигэс дии санаатыгыт?
- Күн аайы сиир килиэппитигэр хайдах сыһыаннаһыахтаахпытый? (харыстыыбыт, сиргэ бырахпаппыт, килиэбинэн оонньообоппут, төһөнү сатаан сиирбитин эрэ ылан сиэхтээхпит).
6. Тиэстэ диэн тугуй?
- Бурдук аһын тиэстэттэн оҥороллор. Тиэстэни хайдах оҥороллоруй? (ууга эбэтэр үүккэ бурдугу куталлар, сымыыт, саахар, арыы … эбэллэр)
Аһытыы тиэстэ.
Бу тиэстэни оҥорорго доруоһаны ууга куталлар. Оччоҕо тиэстэ үллэр. Килиэби үксүн доруоһалаах тиэстэттэн оҥороллор. Маны таһынан булочка, пирог, бэрэски оҥороллор.
Аһытыллыбатах (пресное) тиэстэ.
Доруоһата суох буолар. Састаабыгар үүт, арыы, сымыыт, бурдук киирэр. Маннык тиэстэттэн лэппиэскэ оҥоруохха сөп.
Кумахтыҥы (песочное) тиэстэ.
Бу чиҥ тутуллаах тиэстэ көрүҥэ, кини буспутун кэннэ үлтүркэй, «кумахтыҥы» тутулланар. Бу тиэстэттэн бичиэнньэ оҥороллор.
Алаадьы тиэстэтэ (убаҕас).
Алаадьы тиэстэтин оҥорорго үүт, сымыыт, туус, бурдук наада. Убаҕас буолар. Маннык тиэстэттэн алаадьы, баахыла, блины оҥороллор.
7. Чинчийэр үлэ (бөлөҕүнэн үлэ)
1) 2 тиэстэ арааһын тэҥнээн көрүү (аһытыы уонна алаадьы тиэстэтэ).
1) 2 тиэстэ арааһын тэҥнээн көрүү (аһытыы уонна алаадьы тиэстэтэ).
|
|
I тиэстэ
|
II тиэстэ
|
|
Өҥө
|
|
|
|
Хойуута
|
|
|
|
Сыта
|
|
|
|
Аата
|
|
|
2) бурдук ас арааһын таайыы уонна ханнык тиэстэттэн оҥоһуллубутун быһаарыы.
1 бөлөх: бичиэнньэ, алаадьы, килиэп
2 бөлөх: булочка, сахалыы лэппиэскэ, баахыла
|
№
|
Ас аата
|
Ханнык тиэстэттэн оҥоһуллубута
|
|
1
|
|
|
|
2
|
|
|
|
3
|
|
|
8. Туустаах тиэстэни кытта үлэ.
- Өссө биир көрүҥ тиэстэни кытта билсиэххэйиҥ. Туустаах тиэстэ. Бу тиэстэни оҥорорго туус, бурдук уонна уу наада. Барытын булкуйабын, эллиибит. Маннык тиэстэни сиэниллэрэ буолуо дуо? Тугу оҥоруохха сөбүй?
Айар үлэ. Кытыйа оҥоруу.
- Биһиэхэ наада туустаах тиэстэ, скалка, быһах, шаблон.
-
Тиэстэни тэнитэбит.
-
Шаблон ууран баран быһаҕынан быһабыт.
-
Тиэстэ ордугун быһан уурабыт.
-
Быһаҕынан баттаан кытыйабытын киэргэтэбит.
9. Түмүк.
- Бу дьарыкка туох саҥаны биллигит? (Ханнык килиэптэр баалларын, тиэстэ араастарын, бэкээринэ диэн тугун…)
- Бэйэҕит үлэҕитин хайдах сыаналыыгыт? Алаадьы уонна баахыла ойууларын ылаҕыт. Үчүгэйдик, сыыьата суох үлэлээтим, барыта табылынна диэтэххитинэ 1-кы кытыйаҕа уураҕыт, сороҕун өйдөөбөтүм, кыайбатым диэтэххитинэ 2-с кытыйаҕа уураҕыт.
