Юмшанова Алевтина Дмитриевна
учитель начальных классов
МБОУ «Арылахская СОШ»
РС(Я) Верхоянский район
село Бала
Сыала:
-Чыычаахтар, көтөрдөр ааттарын билэ, араастарын араара үөрэнии;
кинилэр олорор усулуобуйаларын, айылҕаҕа уонна киһиэхэ оруолларын быһаарыы;
- саха сирин көтөрдөрүн тустарынан билиилэрин чиҥэтии;
- айылҕаҕа тапталы, убаастабылы иитии.
Туттар тэрилэ:
-презентация "Көтөрдөр – биһиги доҕотторбут"
- чыычаахтар саҥалара(запись)
- орнитолог(саҥа тыл)
- карточкалар «Өс хоһоонноро»
-кроссворд "Саха сирэ"
Yлэ хаамыыта
I. Киирии.
Учуутал: Биһиги бүгүн ойуурга дьиктилэри көрдүү барыаҕыҥ. Туох дьиктитэ буолуой? Ойуурга киһи элбэх дьиктини көрөр. Оннооҕор улахан дьон араас дьиктини көрөллөр. Оттон эһиги оҕолор ойуурга хас хаамтаххыт аайы дьиктилэри көрүөххүтүн сөп.
Учуутал: Бүгүҥҥү тиэмэбит таабырыннарга кистэммит. Чэ эрэ таайыҥ эрэ. 1)Тииккэ кыайан хатаастыбат аата, хайа сахха тиит чыпчаалыгар олорбут баар үһү.
2)Илиитэ да суох дьиэни бэркэ туттар.
Оҕолор: Чыычаах
(запись: чыычаахтар саҥалара)
Учуутал: Бүгүн биһиги доҕотторбут – чыычаахтар(көтөрдөр) тустарынан кэпсэтиэхпит. Кинилэр үксүлэрэ биһиги олохпутугар улахан туһаны аҕалаллар. Yүнээйилэри буортулуур үөннэри уонна кинилэр ыамаларын сииллэр. Сорох көтөрдөр кэрэ дьүһүннэринэн, дьикти саҥаларынан айылҕабытын киэргэтэллэр. Болҕойуҥ саҥа тыл орнитолог. Бу тылы истибиккит ду? Орнитологтар диэн көтөрдөр олохторун үөрэтэр учуонайдар.
Кинилэр бары муус устар 1 күнүгэр Аан дойду үрдүнэн «Көтөр күнүн» бэлиэтииллэр. Ол күн тахсан чыычаахтары аһааталлар, кинилэргэ дьиэлэри, аһатар сирдэри оҥороллор.
Учуутал: Чыычаахтар араас сиргэ баар буолаллар. Биһиги кинилэри ойуурга, хонууга, үрэххэ, күөлгэ, хайаҕа көрүөхпүтүн сөп. Чыычаах көрүҥэ наһаа элбэх. Россияҕа 760 араас көрүҥэ баара биллэр. Барытын көрүөм, үөрэтиэм диэтэххэ киһи олоҕо тиийбэт. Ол гынан баран биһиги бэйэбит ойуурбутугар баар, дьиэ таһыгар кэлэр чыычаахтары билиэхтээхпит. Чыычаах барыта араас араастык саҥарар. Холобура кэҕэ туох диирий?
«Кук-куук» - кэҕэ;
«Чирик-чирик, чырык-чырык» - сылгы чыычыыҕа
«Чып-чыып» - барабыай
«Чур-р, чур-р» - туллук
«Дьыр-дьыр, дьыр-дьыр»- күөрэгэй уо.д.а.
II. Сүрүн чаас.
Учуутал(презентация көрдөрөр): Биһиэхэ кэлэр чыычаахтары көрөн билэбит ду? Ааттарын этиҥ. Билбэт буоллаххытына өйдөөҥ.
Барабыай – воробей. Yөрүнэн көтөр, бороҥ кыра чыычаах.
Кыһын барбат, дьиэ таһыгар кыстыыр
Кэҕэ – кукушка. Кэҕэ күллүҥү сиэрэй өҥнөөх. Уйа туттубат, сымыытын атын чыычаахтар уйаларыгар угар. Кини айылҕаҕа туһалаах, атын чыычаахтар сиэбэт үүнээйилэри буртулуур хороҥ түүлээх үөннэри сиир. Күһүн эрдэ барар, сылаас сиргэ Африка диэки кыстыыр.
Сылгы чыычааҕа-трясогузка . Чирик-чирик, чырык-чырык диэн бэлиэ саҥалаах, биэтэҥнэс кутуруктаах, күөгэлдьийэн көтөр чыычаах. Түөһэ үрүҥ, түөһүн тылыгар төгүрүк харалаах, Төбөтө үрүҥ дьураалаах. Дьиэ таһа кыбыы ыырдаах. Уйатын сылгы сиэлинэн оҥостор.
Күөрэгэй – жаворонок. Таптал аата туйаарар, далбарай диэн ырыаһыт чыычаах. Кыра көҕүллээх, кугдаҥ өҥнөөх. Сайын саҕаланыыта үөһээ халлааҥҥа көтө сылдьан ыллыыр.
Чооруос (Чечётка).Yөрүнэн сылдьар. Хагдаҥ өҥнөөх, төбөтүгэр төгүрүктүҥү
кыһыллаах. Чооруос хатыҥ ытарҕатынан аһылыктанар.
Туллук (Пуночка). Сааскы өрөбүл саҕана чыычаахтартан бастакы кэлэр. «Чур-р, чур-р» диэбит курдук саҥалаах. Мап-маҥан, ол иһин сорохтор үрүҥ чыычаах диэн эмиэ ааттыыллар. Кынатын төбөтө харалаах. Туундараҕа тиийэн сымыыттыыр. Хаар түспүтүн кэннэ хойутуу төннөр. Саас үөрэ хойуутунан кус хойуутун билгэлииллэр.
Хараҥаччы(Ласточка). Кыра чыычаах. Бүтэһик халлаан үчүгэйдик сылыйдаҕына үөн-көйүүр элбээтэҕинэ кэлэр. Бэйэтэ хара, түөһэ үрүҥ. Икки аҥы арахсар уһун кутуруктаах. Ас көрдөөн элбэхтик көтөр.
Тоҥсоҕой – дятел. Тоҥсоҕой дьүһүнэ саадьаҕай, үрүҥ хара өҥнөрдөөх, төбөтүгэр уонна кутуругун диэки кыһыллаах. Кинини ойуур эмчитэ дииллэр. Тиит хатырыгын наһаа түргэнник тоҥсуйар сөкүүндэҕэ 20-тэ охсор.Тыла уһун 10см. Оннук тииттэртэн үөннэри булан сиир. Биһиэхэ кыстыыр.
Хабдьы (Куропатка). Хабдьы кыһын маҥан, сайын бороҥнуҥу сиэрэй буолар. Yүнээйи сиэмэлэринэн, отоннорунан аһыыллар. Уйатын сиргэ оҥостор. Түргэнник сүүрэллэр, кылгастык көтөллөр. Тииккэ олорботтор, үксүгэр сиринэн сылдьаллар, хаһан ас көрдүүлэр.
Тураах(Ворона). Тураах хара көтөр. Ас көрдөөн дьиэ таһыгар кэлэр. Саас муус устар ыйга кэлэр. Дааҕырҕаан саҥарар. Тугу талбыт сиир (үөннэри, баҕалары, кутуйахтары, куобахтары, балыктары, …)
Суор (Ворон). Суор улахан хара көтөр. Тураахтан уратыта диэн улахан, модьу уонна манна кыстыыр, барбат. Тумуса улахан, көнө. Киһиэххэ чугаһаабат сэрэх көтөр. Өлүктэри, кэрбээччилэри булан сиир.
Хопто(Чайка). Хопто үрүҥ уонна сиэрэй өҥнөөх, сорохторо төбөлөрө хара буолар. Балыгынан, баҕаларынан уонна үөннэринэн аһыыллар. 20-чэ сыл олороллор.
Улар (Глухарь). Улар биһиги ойуурбутугар саамай улахан көтөр. Атыыра хара, кыһыл хаастаах. Хотой курдук токур тумустаах. Тыһылара бороҥ, сиэрэй өҥнөөхтөр. Мутукчанан, үнүгэстэринэн, отонунан аһыыллар.
Элиэ – коршун. Элиэ сиэмэх көтөр. 2000м үөһэ көтө сылдьан от быыһыгар кутуйах көрөр сытыы харахтаах. Өлүктэри булан сиир, ойууру ыраастыыр. Уйатын хайаҕа эбэтэр үрдүк тииккэ оҥостор. Сылаас сиргэ баран кыстыыр.
Кыырт (Ястреб). Кыырт сиэмэх көтөр. Ойуур кырыытыгар уу таһыгар олохсуйар. Кутуйахтары, куобахтары, дьабарааскылары, эриэн үөннэри тутан
сиир. Ырааҕы көрөр сытыы харахтаах. Yксүн тииккэ олорон булдун маныыр
Мохсоҕол (Сокол). Уу кырыытыгар олохсуйар сиэмэх көтөр. Көтө сылдьан бултуур. Түргэнник көтөр, ырааҕы көрөр сытыы харахтаах. Кустары, хабдьылары тутан сиир.
Мэкчиргэ (Сова). Мэкчиргэ түүҥҥү сиэмэх көтөр. Улахан харахтаах, сытыы тыҥырахтаах, чуор кулгаахтаах. Төбөтө төгүрүччү эргийэр.Тыаһа суох көтөр. Кутуйаҕынан, куобаҕынан, балыгынан, улахан үөннэринэн аһыыр.
Хотой (Орёл). Хотой саамай улахан, күүстээх сиэмэх көтөр. Улахан токур кытаанах тумустаах. Уһун сытыы тыҥырахтаах. Сытыы харахтаах, чуор кулгаахтаах. Кэтит күүстээх кынаттардаах. Yрдүк хайаҕа уйаланар. Дьабарааскыны, куобаҕы, кутуйаҕы тутан сиир.
Учуутал: Тоҕо сорох көтөрдөр соҕуруу бараллар, онтон сорохтор хаалалларый? (оҕолор эппиэттэрэ)
Учуутал: Сөпкө эттигит. Кыһын чыычахтарга ас суох буолар. Yөн-көйүү сүтэр, саһар. Сорох көтөрдөр сиэмэнэн аһыыллар, ол сиэмэлэр сорохторо үүнэр, сорохторо сиргэ түһэн хаар анныгар сүтэллэр. Аччыктыыллар уонна тоҥоллор. Ол иһин көтөрдөр соҕуруу сылаас сирдэргэ бараллар. Саамай тулуурдаахтара хаалаллар. Ас көрдөөн дьон олорор сирдэригэр чугаһыыллар.
Биһиги кинилэри аһаатыахтаахпыт, харыстыахтаахпыт.
Учуутал: Билигин оҕолоор көтөрдөгө сыһыаннаах өс хоһооннору дьаарыстыахпыт. Тыллара ыһыллыбыттар, ону сөпкө хомуйабыт(бөлөҕүнэн үлэ).
-
Көтөр өҥүнэн,/ киһи өйүнэн.
-
Чыычаах көтөрүнэн, /киһи оҥорорунан.
-
Хопто курдук,/ кыраттан айдааны тардыма.
-
Икки атахтаах эриэнэ иһигэр, /көтөр эриэнэ таһыгар.
-
Саҥа кэлбит /тураах курдук.
-
Мэкчиргэ үрдүк тиит /төбөтүн былдьаһарыгар дылы.
- Бары сөпкө уонна түргэнник өс хоһооннору хомуйдугут, маладьыастар.
( Өс хоһооннор өйдөбүллэрин быһаарсыы).
Учуутал: Аны билигин кроссворд таайыахпыт. Дуосканы көрөбүт.(эрдэ кроссворд клеткаларын бэлэмниибит).
|
1
|
|
|
|
|
|
|||
|
2
5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3
|
|
|
|
|
|
|||
|
4
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
7
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
8
|
|
|
|
|
|
||
1. Хара, улахан көтөр. Саха сиригэр кыстыыр.
2. Дьиэ таһыгар кыстыыр кыра чыычаах.
3. Кыһын маҥан, сайын бороҥнуҥу сиэрэй буолар.
4. Кыһыл хаастаах хара көтөр.
5. Көтө сылдьан бултуур көтөр.
6.Түүн бултуур сиэмэх көтөр.
7.Yөһэ халлааҥҥа ыллыыр чыычаах
8. Булдун үөһэттэн булан көрөр сиэмэх көтөр.
(Биирди биирдии ааҕан таайтарабыт. Таайбыт оҕо тахсан суруйар.)
Учуутал: Маладьыастар, барытын таайдыгыт. Аны бэрэбиэркэлэнэбит(презентация слайд-19) Туруору суругу ааҕабыт – Саха сирэ. Бу таайбыт көтөрдөрбүт бары Саха сиригэр бааллар.
III.Түмүк.
Учуутал: Бүгүн биһиги көтөрдөр тустарынан билиибитин чиҥэттибит, саҥаны да биллибит. Айалҕаҕа сылдьан араас дьиктилэри, урут көрбөтөххүн көрүөххүн сөп. Көтөрдөрү тыыппакка көрө сылдьыҥ, чинчийиҥ, үөрэтиҥ.. Кинилэр айылҕабытын киэргэтэллэрин, буортулаах үөннэри суох оҥороллорун өйдөөҥ. Көтөрдөрү харыстааҥ, таптааҥ!
