Юмшанова Алевтина Дмитриевна
алын кылаас учуутала
Арыылаах агрохайысхалаах
уопсай үөрэхтээһин орто оскуолата
Үөһээ-Дьааҥы оройуона, Бала бөһүөлэгэ
Кинигэ- билии төрдө. Үчүгэй кинигэ – истиҥ иитээччи, үчүгэйгэ үөрэтээччи, чугас доҕор буоларын оҕо өйдүөхтээх. Оҕо хайдах үөрэхтээх, билиигэ баҕалаах киһи буола улаатара ааҕарга тапталы, интэриэһи иитииттэн улахан тутулуктаах. Элбэхтик кинигэни ааҕар оҕо тыла-өһө баай, билэрэ-көрөрө киэҥ, үөрэҕэр ситиһиилээх буолар. Алын кылаастарга хас биирдии оҕону өйдөөн ааҕарга үөрэтии биир сытыы кыһалҕа буолар. Ол инниттэн оҕо сөбүлээн, интэриэһиргээн ааҕар усулуобуйатын тэрийиэхтээхпит.
Эдэр ааҕааччы тус бэйэтин эйгэтин байытынар, олоҕу, тулалыыр эйгэни сөпкө сыаналыыр, билэр сыалтан кинигэҕэ, ааҕыыга интэриэһин сүтэрбэтин туhугар учуутал ааҕыыга кɵҕүлүүр араас ньымалары туттара ирдэнэр.
Бастакы сүһүөх оскуолаҕа литература ааҕыыта – сүрүн биридимиэттэртэн биирдэстэрэ. Ааҕыы уруогар учуутал иннигэр икки улахан сорук турар: уус-уран айымньыны үөрэтии уонна тылы сайыннарыы курдук икки хайысханы тутуһар.
Литература ааҕыыта суолтата улахан: ааҕыы эйгэтигэр киллэрэр, кинигэҕэ интэриэһи үөскэтэр, ааҕар баҕаны олохсутар, ситимнээх саҥаны сайыннарар, тыл саппааhын байытар;
оҕо сааһыгар сөптөөх өйү-санааны иҥэрэр, айар, толкуйдуур дьоҕурун сайыннарар; айымньы нөҥүө үтүɵ майгыны - сигилини иитэр; оҕо бэйэтэ сайдар, дьону кытта бодоруһар кыаҕын олохсутар.
Оҕону үчүгэйдик ааҕар диэн сыаналааhын ааҕыы техникатын баhылаабыта уонна аахпытын ɵйдɵɵбүтэ холбуу этиллэр. Ааҕыы бары кɵрүҥнэрин: табатык, тэтимнээхтик, хоhоонноохтук, ɵйдɵɵн ааҕыыны билсиспит, ааҕыы дьоҕурун баhылаабыт оҕо ситиhиилээхтик үɵрэнэригэр бигэ тирэхтэнэр.
Александр Сергеевич Пушкин “Ааҕыы – бу бастыҥ үөрэх” (“Чтение – вот лучшее учение”) диэн бэлиэтээн аһарбыттаах,
Ааҕааччыны иитии – учуутал сүрүн сыала-соруга. Учуутал сыалынан буолар:
-
алын кылааска оҕо кыаҕын туhанан, ааҕыыга тиhиги быспакка эрчийии, туhалаах сатабылы, үйэлээх үɵруйэҕи чиҥник инэрии,
-
ааҕар баҕаны үɵскэтии,
-
билии сайдыы тɵрдүн, тɵрүɵтүн олохсутуу,
-
салгыы ситиhиилээхтик үɵрэнэригэр олук ууруу.
Ол иһин уруоктарга эбии эрчиллиилэри, оонньуу-сорудахтары туһанабын:
- литературнай бырааhынньык: «Букубаар бырааhынньыга», «Остуоруйаҕа ыалдьыттааhын», «Кинигэ бырааhынньыга»;
- литературнай оонньуу «Дьиктилээх хонуу», «Дьоллоох түгэн», «Ɵркɵн ɵй» «Толкуйдаа. Оонньоо. Кыай»;
- күрэх: «Мин сатаан ааҕабын», «Бастыҥ ааҕааччы», «Ааҕар дьиэ кэргэн» «Аман ɵс» уо.д.а.;
- викторина «Ойуур оскуолата», «Остуоруйа дойдутугар» уо.д.а.;
- олимпиада уо.д.а.
Ааҕыыны сайыннарарга уруокка мин маннык ньымалары туттабын:
1) Уруокка ааҕыы араас ньымаларын туһаныы: уруок саҕаланыыта 5 мүнүүтэлээх ааҕыы, хорунан, таска, оруолларынан, сыабынан, талан, дискэнэн (диафильм) ааҕыы.
2) «Ааҕааччы дневнигин» толотторуу.
Yɵрэнээччи хас аахпыт айымньытын аайы бэчээт туруоруу. Нэдиэлэ бүтэhигэр түмүктэри таhаарыы. Кыайыылаахтар бириистэринэн наҕараадаланаллар.
3). Ааҕыыны бэрэбиэркэлиир таблица.
Ааҕыы үөрүйэхтэрин бэрэбиэркэлээһини интэриэһинэйдик тэрийии. Бастыҥ ааҕааччы ракетаҕа олорор, ол аата кини аата ракета ойуутугар суруллар. Мɵлтɵхтүк ааҕар үɵрэнээччи черепахаҕа олорсор.
4). Аахпыты толору өйдүүргэ тиэкискэ аат толкуйдааһын, кэпсээни ситэрии, ыйытыы толкуйдааһын.
5). Айымньы ис хоһоонунан сөп түбэһэр ох тыллары, өс хоһооннору, иллюстрация талыы.
6). Таайбараҥнары таайыы.
7) Литературнай викториналар «Бу ханнык айымньыный?», «Айымньы ааптара кимий?», «Айымньы дьоруойун таай» уо.д.а.
8). Инсценировка туруоруу.
С. Маршак «Yүтээн», «Куоска, бөтүүк уонна саhыл» (нуучча остуоруйата), Л. Толстой «Саhыл уонна куртуйах» кылаас иннигэр оонньоон көрүү.
Оҕо айымньыны ɵйдүүр дьоҕура сайдарыгар айымньыны оонньоон көрдөрөрө, онно кыттара улахан оруоллааҕын бырагыраама учуоттуур.
9) Уруогу бэйэтин эмиэ интэриэһинэй форманан ыытыахха сөп: оонньуу-уруок, осторуйа-уруок, айар уруок, викторина- уруок, айан-уруок уо.д.а. Оҕо интэриэһиргээн аахтаҕына айымньы ис хоһоонун толору өйдүүрэ саарбаҕа суох.
10). Айымньы ис хоhоонунан иллюстрация оҥоруу, «Мин сɵбүлүүр остуоруйам», «Мин сɵбүлүүр дьоруойум» уруhуйдааhын.
11). Тиэкис ыhыллыбыт этиилэрин сааhылааhын. Тыллара булкуллубут этиилэри сааhылааhын.
Онон, учуутал үлэтигэр туһанар ньымалара ааҕарга тапталы, интэриэһи иитиигэ улахан оруоллаахтар.
Учуутал сөптөөх, табыгастаах үлэ араас көрүҥнэрин туһанара, үлэ ситиһиилээх буоларыгар тиэрдэр.
Ааҕыыга кɵҕүлүүр үлэ көрүҥнэрин ыытабын:
а) Алын кылаастар кабинеттарыгар библиотекатын тэрийии.
Саастарынан көрөн сөптөөх кинигэлэри ааҕалларыгар, уруокка туһанарга мунньабын. Остуоруйалар, оҕо суруйааччыларын кинигэлэрэ, сериялар, атластар, справочниктар, өйү сайыннарар оонньуулаах, сорудахтаах кинигэлэр ордук оҕо интэриэһин тардаллар.
б) Оҕо хаһыаттарын, сурунаалларын “Кэскили”, “Оҕо-оҕо эрдэххэ”, “Чуораанчыгы”, “Дисней для малышей”, “Винни-Пух” уо.д.а. хас биирдии дьиэ кэргэн суруйтарарарын көҕүлээhин.
в) Уруок кэмигэр араас презентациялары, дискэлэри туһанабын. Суруйааччылар оҕо саастарын, айымньыларын кэпсээн интэриэһи тардыы.
Кинигэҕэ, чуолаан айымньыга, суруйааччыга интэриэһи үөскэтэргэ презентация, электроннай кинигэлэр, араас дискэлэр оруоллара улахана саарбаҕа суох.
г) Кылаас, оскуола иһинэн ыытыллар күрэхтэргэ, викториналарга, олимпиадаларга кытталларыгар усулуобуйа тэрийии.
д) Оҕолор айар үлэлэрин улуус, республика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар бэчээттэтии.
е) «Оҕо кинигэтин нэдиэлэтигэр» кыттыыны тэрийии.
«Ааҕыы күнэ» Саха сирин президенэ В.А. Штыров 2005 сыл сэтинньи 22 кунунээ5и №01-22/1657 бирикээhинэн, Yɵрэх министерствота ɵйɵɵhүнүнэн сэтинньи 26 күнүн уорэх тэрилтэлэригэр «Ааҕыы күнүнэн» биллэрбитэ.
ж ) Кинигэ быыстапкаларын тэрийии «Суруйааччылар –оҕолорго», “Оҕо кинигэтин дьоруойдара” уо.д.а.
з) Оҕо ааҕарыгар ыарырҕатар биричиинэлэрин булуу, ону туоратарга тиhиктээх үлэ ыытыы.
и). Библиотеканы кытта утумнаах үлэни тэрийии.
Оҕо бэйэ ааҕарыгар сөптөөх кинигэни таларга үɵрэнэр. Айымньы авторын аатын өйдүүр. Үчүгэй айымньы, суруйааччы диэн өйдөбүл үөскүүр. Библиотекаҕа сылдьар бэрээдэги тутуһар. Үөрэнээччи бэйэтэ библиотекаҕа сылдьара, иллэҥ кэмигэр билиитин хаҥатынара учуутал үлэтин биир үтүө түмүгэ, төрөппүт киэн туттуута буолар.
к). Айар үлэ умсулҕаныгар сыhыарыы.
Аахпыт айымньыга маарыннатан уруhуйдаах остуоруйаны уонна кэпсээни айыы; учуутал көмөтүнэн остуоруйа сюжетын сайыннаран атын варианын толкуйдааһын, бэйэ кинигэтин оҥоруу.
Литературнай айымньы тиэкиһин уларытыы: оруолунан ааҕыы; хоһоонноохтук ааҕыы, тылынан ойуулааһын, ыһыллыбыт тиэкиһи сааһылааһыҥҥа араас ньыманы туһаныы; өйтөн айыылаах аахпыттан суруйуу, уус-уран айымньыга, худуоһунньук хартыынатыгар, айымньынан ойуулар серияларыгар эбэтэр тус уопукка олоҕуран бэйэ тиэкиһин айыы.
Оҕолор айбыт үлэлэрин, уруһуйдарын биири да бырахпакка тиһэн иһэбит. Тиэмэлэринэн тута кыра кинигэ оҥорон мунньабыт.
л) Чинчийэр, проектыыр үлэнэн сайыннарыы.
Чинчийэр үлэнэн дьарыктанар түгэнигэр, ылбыт билиитэ, кинигэнэн сатаан үлэлиирэ улахан көмө буолар. Научнай-чинчийэр үлэ элбэх литература үөрэтиитэ суох табыллыбат. Биир чинчийэр үлэҕэ алын кылаастарга ортотунан 5-7, кыахтаах оҕоҕо оннооҕор элбэх, литература туһаныллар. Yөрэтэр уонна научнай-биллэрэр тиэкистэн информацияны була үөрэнэр.
Онон, учуутал үлэтигэр араас ньымалары боруобалаан, туһалааҕын талан туһанара биһиги оҕолорбут ситиһиилээх буолалларыгар олук буолар.
Оҕо ааҕар дьоҕурун сайыннарыыга төрөппүт оруола улахан. Дьиэ кэргэҥҥэ ийэ-аҕа, эбээ-эһээ, эдьиий-убай ааҕаллара үтүө холобур буолар.
Төрөппүтү үөрэхтээһиҥҥэ төһө кыалларынан элбэх сүбэ-ама биэрэбин, көмө матырыйаалы түҥэтэбин, анкета ыытабын. Ордук элбэх ойуулаах кинигэ интэриэһи тардар, ойуулаах тылдьыттары туһаныы, таабырыннары, ребустары таайыы туһалаах.
“Ааҕар дьиэ кэргэн” күрэҕи кылаас иһинэн тэрийэн ыытар үчүгэй. “Саамай элбэх кинигэни аахпыт дьиэ кэргэн” диэн номинация ананар, бэлэх туттарыллар. Дьиэ кэргэнинэн араас таһымнаах викториналарга кытталларын көҕүлүүбүн. Төрөппүттэргэ анаан бэсиэдэ сотору-сотору ыытабын.
Төрөппүттэргэ сүбэлэр:
1. Төрөппүт сɵптɵɵх литературанан оҕотун хааччыйыахтаах;
2. Төрөппүт оҕо ааҕар кэмигэр холкутук, ыксаабакка олорон оҕо бэйэтин санаатын этэрин, кинигэ ис хоhоонун сиhилии кэпсиирин истиэхтээх;
3. Оҕо наhаа сылайбатын курдук дьарыктыахтаах;
4.Туох эмэ кыаллыбатаҕына тутатына учууталы кытта сүбэлэhиэхтээх;
5. Төрөппүт оҕото хайдах ааҕарыгар түмүк оҥостуохтаах.
Онон оскуолаҕа эрэ буолбакка, дьиэ кэргэҥҥэ эмиэ кинигэни оҕобут таптаан ааҕарыгар үөрэтэбит, кыһамньыбытын уурабыт.
Ааҕааччыны иитии – учуутал сүрүн сыала-соруга.
Учуутал сөптөөх, табыгастаах үлэ араас көрүҥнэрин туһанара, үлэ ситиһиилээх буоларыгар тиэрдэр.
Учуутал, тɵрɵппүт бииргэ оҕону кыра эрдэҕиттэн ааҕарга үɵрэттэхпитинэ, кинигэни таптыырга уhуйдахпытына сайдыылаах, дириҥ культуралаах, үрдүк үɵрэхтээх, киэҥ билиилээх киhини иитэн таhаарыахпыт. Онон хас биирдии тɵрɵппүт, учуутал оҕону кыра сааhыттан кинигэни ааҕарга үɵрэтэр-иитэр, кинигэлэргэ ɵбүгэбит хаалларбыт билиитэ-кɵрүүтэ, ɵйɵ түмүллүбүтүн ɵйдɵтɵр эбээhинэстээх.
Төрөппүттэри, библиотекары кытта ситимнээхтик үлэлии сатыыбын. Оҕону аахтарарга лекторийдары ыытабын, памяткалары түҥэтэбин. Дьиэ кэргэнинэн викториналарга, күрэхтэргэ кытталларын көҕүлүүбүн. Библиотекары кытта көмөлөөн “Ааҕар дьиэ кэргэн” күрэҕин ыытарбыт ордук көдьүүстээх буолар. “Аман өс”, ааҕааччы күрэҕэр, чинчийэр үлэлэргэ, проектар күрэхтэригэр ситиһиибит кырата суох. Ол барыта ааҕыы түмүгэ буоларын үөрэнээччилэргэ куруук санатабын.
Оҕолор, төрөппүттэр айбыт үлэлэринэн кыра кинигэ таһааран үлэ түмүгүн тута көрдөрөр. Оҕолор айбыт хоhооннорун, остуоруйаларын хаһыакка, сурунаалга бэчээттэтэр үлэ биир сонун көстүүтэ буолар.
Учуутал, тɵрɵппүт бииргэ оҕону кыра эрдэҕиттэн ааҕарга үɵрэттэхпитинэ, кинигэ ааҕарга тапталы, интэриэһи иитэр кыахтаахпыт.
Туһаныллыбыт литература:
Молдавская Н.Д. Литературное развитие школьников в процессе обучения/Н.Д. Молдавская. – М.: Педагогика,1976. –224с.
-
Оморокова М.И. Совершенствование чтения младших школьников. Методическое пособие для учителя. М.: АРКТИ, 1999. – 160с.
-
Программа "Литература аа5ыыта: 1-4 кылаас» Захарова Л.В., Флегонтова У.М. - Якутск, Бичик, 2013-55 с.
-
Романовская З.И. Чтение и развитие младших школьников –М.: Педагогика, 1982. –128 с.
5. Светловская Н.Н., Пиче-Оол, Т.С. Обучение детей чтению / Учеб. пособие для студ. пед. вузов –М.: Академия, 2001. – 288 с.
6. Учим успешному чтению. Рекомендации учителю: пособие для учителей общеобразовательных учреждений/ Т.Г. Галактионова, Е.И. Казакова, М.И. Гринева и др. – М. Просвещение, 2011. –88с.
