Никифорова Надежда Николаевна,

учитель начальных классов

МАОУ «Рассолодинская СОШ им. Г.И. Соловьева»

Мегино-Кангаласский улус

           

Кинигэ - билии төрдө. Үчүгэй кинигэ – истиҥ ииитээччи, үчүгэйгэ үөрэтээччи, чугас доҕор буоларын оҕо өйдүөхтээх. Аныгы олох тэтимэ олус түргэнник сайдар. Интернет, смартфон, телевидение баһылыыр кэмигэр ааҕыыга интэриэс намтааhына бэлиэтэнэр.

Алын кылаастарга хас биирдии оҕону өйдөөн ааҕарга үөрэтии биир сытыы кыһалҕа буолар. Ол инниттэн оҕо сөбүлээн, интэриэһиргээн ааҕар усулуобуйатын тэрийиэхтээхпит. дэр ааҕааччы тус бэйэтин эйгэтин байытынар, олоҕу, тулалыыр эйгэни сөпкө сыаналыыр, билэр сыалтан кинигэҕэ, ааҕыыга интэриэһин сүтэрбэтин туhугар учуутал ааҕыыга кɵҕүлүүр араас ньымалары туттара ирдэнэр.  Алын кылаас үɵрэнээччилэрин ааҕарга тапталы, интэриэһи иитии усулуобуйаларын тэрийэр. Кыра саастаах оҕону ааҕааччы буоларга уhуйуу, иитии элбэх сыл устата чочуллар, хас да кэрдиистээх ыарахан сорук буолар. Кинини үчүгэйдик ааҕар, ааҕарын сɵбүлүүр диэн сыаналааhын, ааҕыы техникатын баhылаабыта уонна аахпытын ɵйдɵɵбүтэ холбуу этиллэр. Бу ааҕыы бастакы сатабыла, кэлин кылааhы тахсан истэҕин аайы сайдан, уустугуран иhэр.

Ааҕыы хас биирдии киһи олоҕор сүрүн миэстэни ылара саарбаҕа суох. Күннээҕи олоххо ааҕыы хас хардыыбыт аайы ирдэнэр. Аспытын-таҥаспытын талартан саҕалаан, үөрэххэ-үлэҕэ аахпакка табыллыбаппыт.

Ааҕыыкɵрүҥнэрэ:

1.Табатык ааҕыы.

Тылы, этиини уонна тиэкиһи буукубалаабакка уонна сүһүөхтээбэккэ таба ааҕыы. Сүһүөҕүнэн ааҕыыттан сыыйа бүтүн тылынан өйдөөн ааҕыы.

2.Тэтимнээхтик, тургэнник ааҕыы

Алын кылаастарга оҕо ааҕарыгар бириэмэнэн – мүнүүтэҕэ аахтарыы көҥүллэммэт. Тиэкиһи бүтүннүүтүн ааҕан баран кэпсээбитигэр, сыыһаларыгар, темпэтигэр эрэ болҕомто ууруллар.

Маҥнайгы кылааска букатын сыана туруоруллубат. Онон оҕобут ааҕарын сатаан бэйэтэ сыаналаммат, тэҥнэммэт. Сатаан аахпатаҕына санаата түһүөн, устунан ааҕар баҕата сүтүөн сөп. Маҥнайгы кылааска сүһүөхтээн ааҕыыттан сыыйа бүтүн тылынан ааҕыыга кɵhɵр. Сылтан сыл аайы ааҕар айымньы кээмэйэ элбиир. Оҕо бытааннык ааҕар буоллаҕына, тиэкиhи ааҕарыгар элбэх бириэмэтин сүтэрэр, айымньы ис хоhоонун ɵйдɵɵбɵт. Тиэкис ис хоһоонун өйдүүр туһугар кылаастан кылааска ааҕыы тэтимин түргэтэтии соруга турар. Ааҕыы түргэнэ мүнүүтэҕэ үɵрэнээччи хас тылы ааҕарынан сыаналанар.

3.Хоhоонноохтук ааҕыы

Yɵрэнээччи сурук бэлиэлэрин ( точка, запятой, ыйытыы, күүhүрдүү) интонацияларын баhылаан аа5арын хоhоонноохтук ааҕыы диэн ааттанар. Хоhоонноохтук ааҕыы -  ааҕаачыны уонна истээччини сибээстиир звено. Ааҕар текси ɵйдɵɵhүҥҥэ олоҕуран, хоhоонноохтук ааҕыы сайдар.

Тиэкиһи сөпкө, өйдөөн (сыыһа аахпытын бэйэтэ кеннөрөн) таска доргуччу ааҕар. Туочукаҕа, соппутуойга тохтоон, тыынылар, куолаһын уларытар. Ыйытыы, соруйуу, күүһүрдүү этии интонацияты тутуһар. Оруолунан үллэстэн ааҕар.

Дьоҕус тиэкиһи хоһоонноохтук ааҕыы: таба саҥарыы уонна интонация нуорматын тутуһуу; ааҕыы соругун өйдөөһүн, ааҕар айымньыга сыһыаны көрдөрүүгэ интонацияны тутуһуу, саҥарыы уонна бодоруһуу соругар сөп түбэһиннэрэн ааҕыы тэтимин түргэтэтии эбэтэр бытаардыы.

4. Ɵйдɵɵн ааҕыы

Айымньы тиэмэтин, исхоhоонун, сүрүн санаатын ɵйдɵɵн ааҕыы.  Аахпыт тиэкиһи өйдүүргэ ис хоһоонун ыйытыыларга хоруйдаан эппиэттиир. “Ɵйдɵɵн ааҕыы” диэн өйдөбүлэ сүрдээх киэҥ. Сүһүөхтэн тылы таһаарыытта саҕалаан, тиэкиһи ааҕыы эрэ буолбакка, геройу, түгэни ойуулаан көрөн чугас ылыныы, өйдөөн ааҕыы буолар. Үөрэнээччи айымньы дьоруойдарыгар бэйэтин сыһыанын быһаарар, суруйааччы уонна айымньы уһунан санааты нэтэн, сыһыанын көрдөрөр.

Оҕону үчүгэйдик ааҕар диэн сыаналааhын ааҕыы техникатын баhылаабыта уонна аахпытын ɵйдɵɵбүтэ холбуу этиллэр. Ааҕыы бары кɵрүҥнэрин билсиспит, ааҕыы дьоҕурун баhылаабыт оҕо ситиhиилээхтик үɵрэнэригэр бигэ тирэхтэнэр.

            Уруок кэмигэр эбэтэр уруогу таһынан дьарыктарга алын кылаастарга оҕо ааҕарыгар интэриэһи үөскэтэр сыалтан ааҕыы араас көрүҥнэрин туттабын:

1. Таабырыннар, өс хоһоонноро, ребустар.
2. Тыл аҥардара (тиэкискэ тыллар буукубаларын аҥаардыылара сабыылаах, ону оҕо көрөн таба ааҕыахтаах). Манна оҕо буукубаны үчүгэйдик билэрэ уонна болҕомтото сайдар.
3. Штора. Тиэкис сабыылаах, онтон сыҕарыйан аллараа түһэн иһэр, көстүбүт тиэкиһи оҕо успейдаан ааҕыахтаах. Манна ааҕар тэтимэ сайдар.
4. Төттөрү тыллар. Тиэкис тыллара төттөрү суруллубуттар (ханы – ынах) Манна оҕо болҕомтото, толкуйдуур дьоҕура сайдар.
5. Таҥнары тыллар. Тиэкис таҥнары суруллубут.
6. Тиэкискэ тыллар бары силбэһэ сылдьаллар. Оҕолор тыллары сөпкө арааран ааҕыахтаахтар.

Ити курдук, оҕону ааҕааччы гынан иитэн-такайан таһаарарыгар, учуутал үлэтэ олус элбэх ньымалаах, киэҥ хайысхалаах. Хас биирдии оҕо айылҕата уратытын үөрэтэр, ону үлэҕэ туһанар,төрөппүтү кытта үлэни тэрийэр, айар дьоҕуру сайыннарар буоллахха, атыннык эттэххэ, оҕо сөбүлээн, интэриэһиргээн ааҕар усулуобуйатын тэрийдэххэ, үлэбит түмүктээх буолара көстөр.